چهارشنبه 22 مرداد 1399   17:03:43
(جهش تولید)

print

خلأ نظریه عدالت در گفت‌وگوی ویژه تسنیم با استاد واعظی/ «شبه‌علم» بر مدیریت‌ها حاکم شده/ صنعت ارتقای فعلی، اساتید را به بیراهه می‌کشاند/ برخی کارهای فوری باید در عدالت انجام شود

  • خلاصه :در جامعه ما «شبه‌علم» بر مدیریت جامعه حاکم است. «شبه‌علم» یعنی مدیران، نمایندگان مجلس، قانون‌گذاران و بخش‌های مختلف حاکمیتی ما بیشتر به تجربه و شناخت‌های فردی و محیطی خود متکی هستند و بیشتر روی شهود و تجربه فردی تصمیم می‌گیرند.

به گزارش تبلیغ نیوز به نقل از خبرگزاری تسنیم، عدالت اجتماعی امروز در ایران وضعیت مناسبی، دست‌کم نسبت به آنچه جمهوری اسلامی می‌خواست،‌ ندارد. نشانه‌های مختلفی چه با اعداد و ارقام و چه از طریق تفهّم از وضعیت اطرافمان می‌توانیم پیدا کنیم که این گزاره را تصدیق و تأیید کند، مثلاً ضریب جینی به‌عنوان شاخصی برای نابرابری، اگرچه پس از انقلاب نسبت به پیش از انقلاب به‌طور ملموس و محسوسی بهتر است، اما امروز در حال رسیدن به 43صدم است که می‌توان گفت بدترین وضعیت پس از انقلاب است، همچنین شبکه‌های اجتماعی موجب شده است که دلالت‌های روشنی، بیش از پیش، در این زمینه به دست برسد، مثلاً مورد آب غیزانیه، یکی از آنهاست، ضمن اینکه دو اعتراض مهم سالهای اخیر، یعنی 96 و 98 نیز بنا به گفته کارشناسان، شورش حاشیه بر متن و مهمتر از آن از موضع عدالت‌خواهانه بود تا مواضع دیگر مثل آزادی و... .

تحرکات بسیاری طی سالهای اخیر دست‌کم در مقام ظاهر برای عدالت‌خواهی و به‌خصوص مبارزه با فساد انجام شده است، اما علی‌رغم وجود جریان‌های مختلف و انگیزه‌های فراوان، حرکت رو به جلو نبوده است. مقام معظم رهبری نیز در چند سخنرانی به این مسئله مهم اشاره و تأکید کرده‌اند که "در عدالت نمره خوبی نگرفته‌ایم و عقب‌ماندگی‌هایی وجود دارد".

به‌نظر می‌رسد پرداختن به مسئله عدالت بسیار پیچیده‌تر از آن است که به‌صرف انگیزه و وجود عناصری که عدالت‌خواهی را در دستور کار خود قرار داده‌اند، ثمرات چندان مطلوبی داشته باشد. برخی صاحب‌نظران طی سالهای اخیر مکرراً بر این نکته دست گذاشته‌اند که یکی از خلأهای اصلی در ایران در موضوعاتی نظیر عدالت و حتی پیشرفت و آزادی خلأ نظریه حکمرانی است، و به همین دلیل است که رفتارهای ارتکازی با انگیزه‌های بسیار خوب، کار چندانی از پیش نبرده و امروز در بدترین وضعیت نابرابری پس از انقلاب هستیم.

رهبر معظم انقلاب نیز در سخنرانی 14 خرداد امسال بر مسئله کار فکری درباره عدالت تأکید ویژه‌ای کردند، بر همین اساس در پرونده ویژه‌ای راجع به عدالت به‌سراغ افراد متعدد رفته‌ایم که طی هفته‌ها و روزهای گذشته در تسنیم منتشر شده است.

اما در گفت‌وگوی پیشِ‌رو به‌سراغ فردی رفته‌ایم که می‌توان گفت به‌لحاظ نظری بیش از بسیاری دیگر در حوزه عدالت کاوش کرده است. یکی از مهمترین کتابهای فعلی در بازار که به نقد و بررسی نظریه‌های عدالت در جهان می‌پردازد محصول تحقیق و کاوش‌های اوست؛ حجت‌الاسلام والمسلمین احمد واعظی استادتمام دانشگاه است و می‌گوید با توجه به تشدید نیازها به مباحث فکری درباره عدالت، بنا دارد تمرکز ویژه‌ای در این حوزه داشته باشد. او در دومین نشست اندیشه‌های راهبردی که اردیبهشت سال 90 در محضر رهبر انقلاب و راجع به عدالت برگزار شد نیز جزو افرادی بود که مقاله خود را ارائه داد.

آنچه در ادامه می‌یابد مشروح گفت‌وگوی اخیر ما با ایشان است. آقای واعظی در این  گفت‌وگو نکات مهمی درباره موانع نظریه‌پردازی راجع به عدالت در کشور مطرح کرده است:

تسنیم: بسیار تشکر می‌کنم از وقتی که در اختیار ما قرار دادید تا راجع به موضوع بسیار مهم عدالت به گفت‌وگو بنشینیم. موضوع عدالت در اسلام، مذهب شیعه و به‌خصوص جمهوری اسلامی ایران بسیار مهم است اما چند سالی است که توجه به این اهمیت مضاعف شده است؛ چرا که به‌نظر می‌رسد به این برداشت رسیده‌ایم که در عدالت وضعیت بدی داریم و این روند بدتر هم می‌شود، به‌خصوص بعد از فرمایشات رهبر انقلاب در 14 خرداد مبنی بر این که ما برای تحول در حوزه عدالت به کار فکری نیاز داریم توجهات نظری به این مسئله بیشتر شده است، سؤال ما این است که؛ چرا بعد از 40 سال هنوز یک نظریه یا دکترین راجع به عدالت در کشور شکل نگرفته است؟ ریشه این مسئله غفلت بوده است یا ناتوانی؟

ــ حجت‌الاسلام والمسلمین احمد واعظی: ابتدا چند نکته مقدماتی بیان می‌کنم تا به جواب مستقیم سؤال شما برسیم؛ نکته اول این است که این‌گونه نیست که ما در مساله عدالت فاقد هر نوع تصور یا نظریه باشیم؛ در رابطه با عدالت جهت‌گیری‌هایی در قانون اساسی ما متبلور است. عدالت سطوح مختلفی دارد و در این میان یک سطح آشکار و همه فهم در قالب اموری مانند محرومیت‌زدایی، کاهش نابرابری‌های اجتماعی و اعطای حق هر صاحب حقی وجود دارد.

در مورد تلقی اولیه از عدالت در قانون اساسی اصولی وجود دارد و ابعاد مختلف نظام را مکلف می‌کند- چه اصولی که مربوط به قوه قضاییه است و چه اصولی که مربوط به قوه مجریه است.- تکالیفی که در قانون اساسی نسبت به قسط و عدل، محرومیت زدایی و تامین اجتماعی الزام آور شده و به لحاظ نظری هم بعضی از ابعاد آن اتخاذ موضع شده است. به عنوان مثال در زمینه مالکیت، اصولی از جمله اصل 44 وجود دارد که در مورد خصوصی سازی سخن می گوید و اینکه تعاونی ها باید باشند و بخش خصوصی نیز می تواند فعال باشد و همچنین در بحث های کلان مربوط به الزامات اقتصادی جهت گیری هایی وجود دارد. این که برخی تصور می کنند حرکت نظام از اول کور، بدون ایده و نظریه بوده صحیح نیست؛ اما مشکل کجاست؟

لذا اولا باید بدانیم در نقطه صفر مرزی جامعه سازی نیستیم که بگوییم هیچ عقبه ای نیست و هیچ شکل‌گیری در مناسبات اجتماعی وجود ندارد و اکنون می خواهیم جامعه سازی کنیم و بگوییم چرا شابلون و نظریه «عدالت» نداریم. ما در آغازین مرحله جامعه سازی نیستیم و با یک سری روابط شکل گرفته سامانه‌های حیات جمعی مواجهیم که پر از دردهای مزمن و ناموزون است و مشکلات متعددی دارد. بنابراین ما میراث‌دار انواع مناسبات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی هستیم و به طور دائم هم دست خوش قبض و بسط، تحولات و اتفاقات درونی و بیرونی می شویم.

در اینجا باید ببینیم مسائل حاد چیست؟ من این را یک آدرس غلط می دانم که کسی بگوید تمام مشکلات ما این است که امری به نام «نظریه جامع عدالت» نداریم. بنده معتقدم که اول باید گام‌هایی برداشته شود که مناسبات جامعه از برخی آشفتگی‌ها و دردهای مزمن خلاص شود و سپس به شکل تدریجی به سمت تثبیت عدالت در جامعه برویم.

فرض کنید یک فرزند دارید که بیماری‌های مختلفی دارد ولی دغدغه شما این باشد در آینده در چه جایگاهی قرار بگیرد، چه توانایی هایی کسب کند و چه تاثیرگذاری های اجتماعی داشته باشد!

در صورتی که مهمترین مطلب این است که این فرزند را سلامت نگه داریم تا یک حالت نرمالی پیدا کند و از وضعیت حادش بیرون آید.

جامعه امروز ما ظرفیت هایی دارد، با ساختارهایی شکل گرفته و با مشکلاتی نیز مواجه است؛ فساد، رانت، امضاهای طلایی، زمینه های اختلاس، تحریم، کاهش درآمدهای ملی و... از جمله این معضلات است.

فائق آمدن به چنین مشکلاتی نظریه های آنچنانی نمی خواهد.در حال حاضر ما می دانیم مشکلاتی داریم که باید بر آن فائق آییم و نیاز عاجل ماست؛ در حال حاضر نمی توانیم بگوییم مشکلمان متوقف بر داشتن «نظریه عدالت» است. باید آنچه را می دانیم، محقق کنیم. مادامی که فساد در جامعه و در سطح مدیریت و اجرا و همه ابعاد ریشه کن و مجاریش مسدود نشود، مادامی که دولت الکترونیک نداشته باشیم که در جامعه ای پیچیده، تمامی بخش ها را به هم متصل کند و نظارت الکترونیک داشته باشیم و شفاف‌سازی و اصلاح فرایند کنیم؛ قادر نخواهیم بود جامعه را اداره کنیم.

در موضوع «عدالت اجتماعی»، مطلوب من یک «عدالت اجتماعی ساختاری» است؛ یعنی ساختارهای کلان جامعه عادلانه شود. تلقی‌های بسیط و ساده انگارانه‌ای از عدالت وجود دارد مثل این که شخصی می‌گوید مگر محرومیت و نارسایی نیست؟ پس عدالت به این است که دولت درآمدها و ثروت را بین اقشار محروم و ضعیف توزیع کند تا بتوانند از فشارهایی که در زندگی دارند رها شوند. این یک تلقی بسیط است؛ عدالت به این نیست که پول یا ثروتی که دارید را همینطور چشم‌بسته توزیع کنید؛ عدالت به این است که ساختارهای اجتماعی یعنی نظام و مناسبات اقتصادی، مناسبات سیاسی، مناسبات آموزشی و مناسبات بهداشتی را عادلانه تقسیم کنید. جامعه از ساختارهای کلانی مانند ساختار قضایی، ساختار تقنینی، ساختار اقتصادی، ساختار سیاسی و... تشکیل می‌شود و عدالت اجتماعی زمانی محقق می‌گردد که این ساختارها بر اساس اصول و معیارهای عدالت باشد. عدالت به این نیست که صرفاً ثروتی که دارید را در میان محرومین توزیع کنید؛ این یک مسّکن است اما جامعه را عدالت محور نمی کند. اگر تلقی مان از عدالت را «عدالت ساختاری» قرار دهیم که یک فرایند تدریجی است، گام اول این است که مناسباتی که در ساختار اجتماعی وجود دارد سالم سازی و فساد زدایی شود و مقدماتی تسهیل و سپس الگو یا وضعیت مطلوب عادلانه مناسبات اجتماعی محقق شود.

ما در حال حاضر در مقدمات و مرحله سالم سازی، آفت زدایی و تامین زیرساخت های مناسب قرار داریم و به خاطر تحریم ها، دردهای مزمن و مسائل متعدد، دچاروضعیت آشفته ای هستیم.

به نظر من این دغدغه که الگوی عدالت چیست تا آن را محقق سازیم، مربوط به مراحل بعد است و هم اکنون به یک سری اقدامات فوری احتیاج داریم و گفتن اینکه همه‌ی مشکلمان «عدم وجود نظریه جامع» است، نوعی آدرس غلط دادن است .

تسنیم: بله صحبت شما از این نظر درست است که پاره‌ای از مشکلات و مسائل در حوزه عدالت ارتکاذاً و به نحو نیمه‌آگاهانه برای همه معلوم است. مثلاً به نحو نیمه‌آگاهانه‌ای انسان می‌فهمد که فساد بد است، اختلاس بد است و از این مسائل...

ــ واعظی: احسنت؛ ما در خصوص حل مشکلات دانسته هایی داریم که نخست باید آنها را محقق کنیم.

تسنیم: اما نکته‌ای وجود دارد و به همین دلیل از نظر شما یک برداشت ناصوابی صورت بگیرد که اولاً صحبت شما تقلیل دادن مسئله‌ی عدالت به مفهوم مبارزه با فساد است و ثانیاً غفلت از اینکه موضوعاتی داریم که اگر درباره‌اش نظریه‌ای نداشته باشیم اساساً نمی‌توانیم بگوییم فساد است یا نیست. مثلاً یکی از موضوعاتی که طی چند سال اخیر مطرح شد و جامعه را خیلی به نحو ارتکاذی برآشفت و شاید کسی نمی‌دانست اصلا چرا این موضوع مصداق فساد هست مبحث حقوق‌های نجومی بود. برخی‌ها می‌گفتند اگر یک نفر 20- 30برابر پایه حقوق کارگران حقوق بگیرد فی‌نفسه اشکال دارد و البته برخی هم بودند که می‌گفتند سود و منافعی که در نهایت آن فرد با حقوق نجومی تولید می‌کند باعث می شود به همه مردم، حتی آن فردی که حقوق پایین می‌گیرد سرریز شود. ما الآن هیچ چیزی برای داوری نداریم و شاید به همین دلیل فساد شکل می‌گیرد و به شدت در جامعه تاثیر می‌گذارد.

ــ واعظی: یا مثلاً در موضوع دیگری مثل مدارس غیر انتفاعی که تعدادی از افراد حاکمیتی تاسیس یا حمایت می‌کنند، بر چه اساسی می‌توان یه داوری جمعی کرد که خوب یا بد است؟ البته من شخصاً نظرم در این باره مشخص است، اما چرا حتی کسی که دل در گرو نظام دارد و واقعاً به عدالت هم معتقد است نمی‌داند راجع به این مسئله چگونه باید داوری کند؟ به نظر می‌رسد همه اینها ناظر به داشتن نظریه است تا بدانیم بر چه اساسی می‌توانیم بگوییم حقوق نجومی آری یا خیر و یا بر چه اساسی می توانیم بگوییم مدارس غیر انتفاعی آری یا خیر؟

بحث خوبی را مطرح کردید؛ حرف شما را تایید می‌کنم. لازم است چند نکته بیان کنم. من می خواهم بین مسائلی که داریم درجه بندی بکنم. ما یک سری مشکلاتی داریم، مانند موضوع فساد ساختاری، مساله ضعف نظارت، موضوع عدم شفاف‌سازی و فرایندهای نادرست.

همانطور که می دانید مقام معظم رهبری چند سالی است که نام گذاری سال ها را به سمت فضای تولید برده اند زیرا ما با یک سری مشکلات بسیار جدی بروکراتیک در مساله رونق تولید و اشتغال مواجه هستیم و موانع جدی برای کسب و کار و رونق تولید وجود دارد.

در مقطع کنونی پرداختن به این گونه